Kalag-kalag

Hangtod karon dili pa gyod mahulma sa akong huna-huna kung unsa gyod ning gitawag nga kalag.



Aduna to'y ipanghadlok nako ang akong Lola (pwera kalag) kaniadto. Kung dili ko manihapon, mopasidaan siya: manungkab gani imong kalag unya matakloban sa kaldero, dili na gyod unya makagawas imong kalag.

Sa ato pa, ang kalag, gutomon sab? Ug mubo ra'g pasensiya ang kalag kay manungkab man gyod. Pero ngano man gud kung matakluban sa kaldero ukban bitaw gyod nang kaldero inigka-buntag. Sa akong linghod nga hunahuna kaniadto nakaingon ko nga ang kalag gamay diay kaayo. Kay makasulod man sa kaldero.

Samtang nagtapok-tapok mi human malubong ang akong lolo, kalit lang dunay alibangbang nga mitugdon sa dahon sa kakaw nga duol kaayo namo. Miingon dayon akong iyaan, ang inyong lolo o!

Misiga among mga mata. Sa hilom nakaingon ko nga mibangon diay si lolo gikan sa lubong unya nahimong alibangbang? Kurata ah! Kalag kuno tong alibangbang sa among lolo.

Sa ato pa, ang kalag, makalupad ug ang porma hayop. Maayo unta akong kalag mahimong buyog kay kung mahimong lamok aw maingon gyod nato nga mamaak ko'g hamis nga paa (sa manok).

Niadtong gawas sulod pa ko sa hospital, nagkita mi sa akong amiga. Pagkakita gyod niya nako misiga iyang budlat nga mata ug miingon: Hoy Dong, kaniwang na ba nimo, mura na man kag kalag!

Gitubag nako: Grabe sab nang imong mata simag pa man sa kalag sa embalmer!

Nangatawa na lang mi para dili intawon hangopon sa kalag.

Mas nadugangan akong kahibalo bahin sa kalag. Ang kalag diay, niwang! Wa pa man gud ko nakadungod nga naay miingon. Katambok na man nimo Day, mura na man ka'g kalag!

Nakaingon sab ko nga ang kalag maot. Paminawa ra gud ni ninyo:

Gakampat ra man nang imong make-up Ising uy, mura gyod kag kalag!

Nakadungog na ka'g naay miingon nga, ka-gwapa sa dalaga, mura ma'g kalag! Wala gyod.

Usa ka adlaw niana, nalingaw gyod ko kay malipayon kaayo among silingan, nagkanta-kanta, misayaw, basta saya gyod. Nakalitan na lang mi sa dihang migawas iyang mama dayong ingon:

Naunsa ka Bebot, nagsalimu-ang man ka. Mura man ka'g gikalag!

Misamot na gyod ko kalibog unsa gyod ning kalag. Kung masuko gani to si Tekla, moingon dayon to'g, kung mamatay gani ko, kalgon gyod tika (grrrr!!)!

Matag unang duha ka adlaw sa Nobyembre, pamilyar kaayo aang linya nga: mangalag nya mi sa inyo!

Ang buot ipasabot nga muadto sa balay dili aron manghadlok kundili aron mokaon ug bingka'g budbud.

Misamot ang akong kalibog. Apan bisan pa man, nakighi-usa ko sa mga tumutoo panahon sa kalag-kalag.

Ambot lang!

Visit also: Third Wave
Subscribe in a reader

Ang mga Ungo

Matod pa sa uban, mas maayo pa'g makasilingan og ungo kaysa makasilingan og kawatan. Ang ungo man gud kuno dili mangunay'g silingan samtang ang kawatan unayon bisan kaugalingong ginikanan. Apan unsaon kung ang ungo mao ang sekretong kawatan sa katilingban?

Sa among lungsod daghan ang gidungog-dungog nga ungo. Apan dili sama sa kasagarang sugilanon diin ang ungo gihulagway isip babaye, laksot ang panagway, tiguwang, taas ug buhok, may binuhing itom nga iring ug nanginabuhing nag-inusara sa kinapusuran sa bukid; ang gidungog ug gidudahang ungo sa amoa managlahi ang esado sa kinabuhi. Adunay kabos sama nako, aduna sab adunahan sama sa akong amigo nga itago lang nato sa ngalan nga Dunyur. Adunahan man o kabos ang ungo sila managsama rang mamaak.

Sa akong linghod nga paminsar kaniadto, nakaingon ko nga tingali maong nahimong adunahan ang gidudahang ungo sa amonglungsod tungod kay tingali matag gabii, mohingok lang sila'g lupad aron manguha'g salapi sa ubang tawo human supsupon ang dugo ug usapon ang atay ug kasingkasing. Nakahunahuna gani ko nga putlon sa ungo ang tiil ug bukton sa ilang biktima aron lat-an sa dakong kawa. Kunsomo ba. Kini ra ba kunong linat-an nga "ingon nato" bugnaw. Ambo tinuod ba. Nadunggan ra man sab ni nako.

Ang kabos nga mga ungo, sumala sa akong gidudahan kaniadto mao kadtong mga ungo nga dili kaayo makalupad; kadtong dili muadto sa lungsod ba kay sa mingaw nga baryo ra man gusto'ng magtuwad-tuwad ug mangatang sa mga ulitawo'g dalaga nga namayle sa pikas purok.

Ning bag-ohay pa lang, sa pagdalikyat nako'g bisita sa among baryo, makatingsi ko samtang miagi sa balay sa among silingan nga gidudahan nga ungo kaniadto. Ang ilang balay, sementado na; ang atop gipintala'g pula.

Akong gipakgang ang paglupad sa akong hunahuna. Isip usa ka responsableng lumulupyo, dili ko angay nga nga mopasangil bisan sa hunahuna lamang. Ug usa pa, wala pay mibarog ug mipamatuod nga ang among silingan ungo. Apan daghan ang nangumpisal atubangan sa tigagay'ng ilimnon nga sila nakakita sa among silingan nga nagtuwad sa dalan. Aw bisan ako gani nakakita man ug nagtuwad, pero abot kung ungo ba to. Paminaw nako, ungo gyod to. Kinsa kahay nabiktima?

Naa pa kahay ungo karon? Magkig-textmate sab kaha sila? Manawag gamit ang unlimited call? Hello Sarsi! Mag-friendster sab kaha sila? O mogawas sa nga TV ads? Ambot lang gyod ning akong huna-huna, kusog kaayong molupad.

Nakaingon na gyod ko sa akong kaugalingon nga ang ungo sa bag-ong panahon mao ang pipila ka mga pulitiko, opisyales sa gobyerno, mga negosyante ug mga konsumante, mga ordinaryo ug "espesyal" nga mga tawo.

Naa baya toy gidungog-dungog nga dunay ungo nga nagtuwad duol sa mga suga nga gipabarog sa Lapu-Lapu ug Mandaue atol sa ASEAN summit. Pila kaha ang napaak sa ungo sa? Milyones, matod pa sa mga hunghung sa mga libakera sa isdaan ug libakero sa barberohan.

Bisan asa duna gyoy ungo, kanang karsada ug airport nga gitukod,wa kaha na paaki? Gilat-an pa man gani kuno. Gidungog baya sab nga may ungo kuno sa palasyo, duna sab kuno sa Senado'g Kongreso. Mas daghan ang magtuwad ug mamaak sa Customs ug LTO. Ambot kung tinuod ba pero mas mangtas daw ang ungo sa city hall ug capitol. Hala kahadlok! Way paak ang Mayor's Permit? Joke!

Ang babayeng akong nakaila sa barko mituwad ra ba kuno to. Ungo kaha pod siya?

Hala, nakapaak na ra ba sab ko, ungo na sab kaha ko?

Ambot lang!

*Napatik sa Panguil Bay Monitor (Ozamiz City), August 11 - 17, 2008 issue.

Visit also: Third Wave
Subscribe in a reader

Bida ang Biktima

Sa mga drama'g salida, luoy gyod ang bida kay biay-biayon ra man sa kontrabida. Kining mga laksot nga komedyante luoy sab kaayo kay bunalan, sukmagon,sagpaon, dagmalan aron mahimong kataw-anan. Angay ba gud kahimut-an ang kasakitan sa uban? Sa akong nasinati, nahimo ko nga sinaksak nga "ambongan" nga bida ug laksot nga komedyante nga gipahimuslan sa mga way puangod nga nga kontrabida. Ug gikahimut-an sa pipila.

Sa tanang mga batang buotan, ako ang pinakaswerte. Tiaw mo nga nahimo ko nga bida sa usa sa mga kulba-hinam, linuog, ug dugoong drama ug salida sa kadalanan sa Sugbo. Ang uluhan sa mga salida: Ukay-Ukay sa Unod; Tulis-Patay; Tulis-Kulata; Kinuotay; Linabnihay. Kung ang ubang bida way kukaluoy nga gipamatay, ako gibilinan pa intawon ug gininhawa human gipatilaw ang sakit nga kulata.

Matod pa sa akong mga kaila.

Swerte ka kay wala ka lubaa!

Swerte ka kay wala ka pusila.

Swerte ka kay wala ka patya.

Apan ang pinakaswerte gyod kuno nako mao nga ako "gikulata ra". Bisan pa man, ako nalakip na sa listahan sa mga daghang biktima. Apan siyempre, naapil na sab ko sa mga nahimong "bida".

Dili luwas ang kadalanan sa Sugbo. Daghang mga kriminal ang daw irong buang nga naglaroy-laroy ug nagpaabot nga makapaak. Pangutana sa pulis pila ka tawo ang mabiktima sa "krimen sa kadalanan". Klaroha ang mga pulis kung pila ang gitulis nga jeep, ang gi-hold-up, gikuotan ug gilabnihan matag adlaw. Pangutana lang, ayaw na paglaum nga makadungog ka'g insaktong tubag. Ang tinuod, daghan sa mga krimen sa kadalanan sa Sugbo, apan gibuta-butahan sa mga naa sa pangagamhanan. Sa ato pa, wala sila nakakita sa mga kulba-himan,linuog, ug dugoong drama ug salida sa kadalanan sa Sugbo.

Hinoon, mogawas man ang pulis ug pulitiko kung sikat na pag-ayo ang biktima nga nahimong bida!

Kining mga kuot, hold-up, ug pangpanlabni sa kadalanan, ginagmay ra baya ni. An dinagko mao ang tulis sa bangko, pagpayuhot sa mga illegal nga kargamento, pagpalusot sa mga mahalon nga sakyanan, mga kidnapping ug ang over-pricing sa mga suga sa Lapu-lapu ug Mandaue. Kana sila ang mga dinagko. Kung sa salida pa, dako'g budget! Siyempre, dako'g kita silang ma'am ug sir.

Apan, kining mga ginagmay nga panghitabo sa kadalanan, puwera gaba lang, pasagdan na lang na uy! Naay dagko nga panghitabo nga angay tan-awon apan dili kuno angay sulbaron.

Apan hinumdumi baya Noy, ang ginagmay, mahimo gyod nang dako.

Magamay man o madako, magpabiling bida ang biktima!

Ambot lang!

*Napatik sa Panguil Bay Monitor (Ozamiz City), August 4 - 10, 2008 issue.

Visit also: Third Wave
Subscribe in a reader

Pangape lang sir!

Kining dili ra kaayo ta katahaan duna gyo'y manitsit nato. Pssst! Kining buotan lagi ta, siyempre molingi gyod. Ana! Si madam, nangamay man. Pangape lang sir!

Pila ba ang kape karon? Nakapangutana ko sa akong kaugalingon. Dili kaha bugnaw na ang kape ni madam? Basin parat-parat na ba. Dili na lang gyod ko uy. Mipahiyon na lang ko ug mihunghung, no, thanks! Kagilok baya. Aw, dili na lang god nato lainon pagsabot kay kape ra man ang buot nakong hisgutan.

Mibalik man gud ni sa akong panumduman samtang naghigop ko sa akong pang-upat ka mug nga kape. Pila na kaha ka balde este mug ang akong nahurot sukad ko masugod sa pagpangape? Ang akong paghigop sa lami-an ug init nga kape gitawag nga mug shot.

Daghan kaayo ang mahilig sa kape, gani nahimo na man kining tipik sa kinabuhi sa Pinoy. Hilig man gud ta'g painit sa tiyan.

Kining pagpangape kabahin na baya sa atong kultura. Gani moingon man gani kita'g, mangape 'sa ta o dili kaha nakapangape na ka? isip pagtimbaya o pag-abi-abi sa kaila, higala o bisita. Sa ato pa, ang kape nahimong kabahin sa atong pakiglambigit sa usag-usa.

Kining kape man god makapalagsik, makapaabtik ba. Mao nga ang akong Tatay, sa dili pa moadto sa uma, mangape gyod to. Mao tingali nga naliwat ko kay maniguro man gyod ko'g pangape sa dili pa ko molakaw aron motrabaho. Ug samtang nagtrabaho, siyempre anaa gyod ang kape.

Magpares ra ba gyod kuno 'ning kape ug pandesal. Sa uban kape ug puto ang paborito; sa akong amigo gusto'g kape'g bingka; naa sab mas mopili sa kape'g budbud; pero ang uban, ibahog sa bahaw ang init nga kape.

Para sa uban, lami ang kape'ng sinagula'g gatas evaporada. Mao man ni ang nauso sa painitan. Pero mas lami-an pa ko sa kape nga way sagol, kanang itom gyod ba. Mas matagamtam man gud ang kalami ug makapahupay ang kahumot.

Kadtong akong iyaan mas piliin gyod ang pure nga kape. Duna man gud siya'y tanom nga kape. Taas kaayo ang proseso sa dili pa mahigop ang kape; pupu-on ang bunga gikan sa puno-an, ibulad, lubkon aron mawala ang tipaka unya sangagon ang liso. Ang sinangag nga liso galingon, ang resulta, pure coffee powder. Mao na dayon kadtoy kutawon pero kinahanlan pa nga salaon dili sama sa baligya nga instant coffee nga mainom dayon. Ang pure nga kape ang akong gihandom sa pagkakaron.

Balikan nato si madam nga nanghanggat nako nga mangape o nangayo ba to'g pangkape. Unsa kaha kung akong balikan? Dili kaha ko gabaan kay ako tong gibalibaran? Sa makasabot lang gud.

Ambot lang!

Visit also: Third Wave
Subscribe in a reader

Napasmo

Uso na sab ang rally sa Pilipinas. Usahay ra ba kining mga raliyista mangabasa kay bisan ulan dili baya gyod na sila moundang; usahay sab kay paulanan sila sa bombero. Mao na mahalin gyod ang tambal sa sip-on ug trangkaso.

Naay poy daghang raliyista makalimot na la'g kaon - mangapasmo na hinoon.

Kini ra bang pasmo kuyaw kaayo. Duna to'y silingan namo kaniadto magsige la'g dagan unya pataka la'g yawyaw. Matod pa nila nabuyagan kuno sa dakong tabay. Naa sab miingon nga nasudlan kuno sa dili ingon nato. Gi-binukid na baya, naihaw intawon ang baboy'ng ogis pero wa man naulii.

Hala naunsa man nga napasmo ra man diay kuno to. Bisan pasmo ang "diagnoses" sa doktor-doktor sa baryo, kinahanglan gyod kuno una nga ma-confine sa "mental hospital" este "mental tree". Mao to nga gigaid siya sa pinutol nga dakong punoan sa Doldol.

Nakasulay na ba mo nga mapasmo? Kanang mapasaran ug kaon ba. Lain lain man ang bati-on ana. Naay uban labdan ug ulo, naay mura kuno sila'g maglutaw sa hangin, naay mura kuno'g mabuyong kay mua'g motuyok kuno ang palibot. Mao tingali nga kung magrabehan ang pasmo yabag gyod ang labas.

Sayon ra kuno ang tambal sa pasmo. Katong akong iyaan (namatay na ra ba intawon) maayo kaayo mohimo ug himasmo. Ambot giunsa basta pabukalan man to niya ang dukot, ice, ug uban pa. Dili kaayo ko kasabot nganong naay ice nga i-apil ug pabukal. Basta, dili man ta kabuot.

Pwede sab kuno ang itlog nga bisaya (itlog sa manok-bisaya). Paligid-ligiron kuno sa abuhan unya ipasuyop sa pasyente este sa napasmo.

Bisan asa may nagkadaiyang bersyon panghimasmo. Unsa man kini, ang akong nabantayan, aduna man sab epekto. Kung si Noy David pay pasultihon, "mosalir gyod pre".

Sa ka-moderno sa panahon, kinaraan lang gihapon ang pamaagi sa pagtambal sa mga baryong mura'g gitalikdan sa mga naa sa katungdanan. Maayo na lang gani naay kamunggay nga ikapuga sa mga samad sa pagpasagad; kung wala, ambot lang kung may antibiotic ba nga sarang madapat aron ang samad dili madala sa lubnganan.

Mura ang katilingban man tingali ang napasmo. Napasmo kaha sa kamatuoran nga angay masayran? Dili lang sab ta magpalabi kay basin mabutdan na hinoon ta sa mga kahiwi-an.

Taym pa, nakapaniudto na ba ko?

Pasmo kang bata ka!

Ambot lang!


Visit also: Third Wave
Contact me: Send Mail
Subscribe in a reader


*Napatik sa Panguil Bay Monitor (Ozamiz City), March 10 - 16, 2008 issue.

Reklamo pa Day!

Unsa kaha kung mahanaw na ang tanang babaye? Hala, kahadlok ana. Aw, kung walay babaye, wa na gyoy sabaan. Walay magsige ug reklamo.

Daghan gyod sa mga kaliwat ni Eba ang grabe ra ka reklamador. Wa gyod tay kapaingnan. Kung walay ulan, moreklamo kay init ra kaayo. Kung magbagyo, magyawyaw kay dili mauga ang medyas ug malapok ang sandals.

Usahay makalibog (apan malingaw ra sab usahay) ikauban ang babaye. Dili masukod kung unsa gyo'y gusto. Gusto muadto sa SM pero magmug-ot kung kapoyon na ug baktas sa mall. Unsaon, mopalit lang og medyas, molakbit man ug pili ug panyo, shades, pitaka, ug blouse. Kung mopili ug bisti, panghikapon pa gyod bisan ang sidsid, ang tahi, ang butones, ug isukod hasta pila ka beses. Tulo na lang ka oras ang molabay, wa pa gyod intawo'y mapalit. Ambot ngano sab ni sila nga kung mopili ug palitonon hasta mang dugaya.

Naa baya poy reklamo ang mga babaye nga angay sab nga dunggon sa hingtungdan. Sama pananglit sa ilang reklamo sa domestic violence. Mao bitaw gihimuan na ug balaod pero reklamo gihapon kay wa kuno napatuman ang balaod. Magyawyaw sab na sila ug gender sensitivity issues. Ug labi na gyod nga magyawyaw sa DJ nga kalandrakas ang iningles, dili pa mao ang enunciation. Lahi man gyod daw ang red ug rid. Sakto baya pod siya.

Hinoon lahi-lahi ang mga babaye, pero kadaghanan ganahan ingnon nga seksi (malipay sa tago) pero pasuko-suko kay "yaga-yaga" kuno. Mao na para walay reklamo dili na lang ko mosulti nga seksi ang akong Angel, ako na lang ipaagi sa akong mga mata ang akong mensahe nga seksi siya. Usa pa lisod sab ni sungagon ang babaye kay makig-debate unya ug inengles, luoy intawon ang lalakeng buotan, "okay ug yes" ra gyod ang masulting inengles. Pait ning makiglambigit sa babayeng call center agent!

Niay reklamo sa akong Angel nga magkatawa ko. Gibati siya nga kinahanglan na "magpagawas" human mi nangaon. Aw, wa may problema kay naa may restroom (mas nindot ang restroom kay sa kasilyas?) ang SM. Reklamo na sab kay lainan daw siya sa mogamit sa public toilet (mas nindot gihapon paminawon kay sa pampublikong kasilyas?). Hala, unya madala pa ug pugong? Dili na gyod kuno.

Kining buotan ta, di ba, mosugyot gyod ta unsay maayo. Alternatives ba, dili ba Bai Ramses?

Misugyot ko nga manggawas na lang mi sa SM unya mag-taxi aron madali kay moadto mi sa labing duol ug labing hinlo nga pension house kay aron intawon mogawas na ang anagay ipagawas. Bahala mogasto aron lang gyod dili siya moreklamo. Inay pagdayeg sa ang akong maangkon sa bulawanon kung sugyot, upat ka kusnot hinoon ang nadawat, ug yawyaw na sab! Wa na lang ko moreklamo. Dautan diay 'to? Dili na gyod ko magtingog. Di man sab makatingog.

Misalop ang adlaw puno sa reklamo. Hinoon dili na kadto bag-o kay sukad pa sauna, naa na ang reklamo. Halos tanan nakong nakaila nga babaye, reklamador man. Sa amo pa lang pagkaila, mi-reklamo na siya.

Iuli ko na lang kaha kining bayhana sa naglalang kaniya?

Mingaw man sab. Hinoon nakaingon sab ko nga maayo pa ang computer kay wa pay reklamo. Malingaw baya sab ta sa computer, pero dili man makaon ang computer. Hahay, kan-on na lang nako ang reklamo oi!

Sige na lang, dili na lang ko mo-reklamo. Hinaut unta nga dili niya ni mobasa kay dakong reklamo na sab. Maayo na lang ang mga "Englisera" dili ganahan mobasa ug Binisaya (kay lisod sabton?).

Ambot lang!

Visit also: Third Wave
Contact me: Send Mail
Subscribe in a reader


*Napatik sa Panguil Bay Monitor (Ozamiz City), December 10 - 16, 2007 issue.

Pahimusli, Bai!

Naa kay uyab? Pahimusli bai!

Ayaw lang laina pagsabot ang akong giingon ha. Tambag ra man na nako sa mga lalaki nga naay uyab. Angay man gyod pahimuslan, di ba? Ang buot ipasabot niini, dili angay usikan ang kahigayunan nga kamo nagkahigugmaay. Dili angay usikan ang relasyon sa way hinungdan nga lalis ug walay kapasikarang mga selos o pangabubho. Ahem!

Pahimusli ang imong kabatan-on.

Ang tambag ni Titov,

pahimusli gyod ang inyong kabatan-on. Mao ni ang akong tambag ninyo. Mao man sab ni ang tambag sa akong mga magulang kaniadto.

Gidugang niya nga ang hustong hubad sa maong tambag mao nga,

gamiton sa mga batan-on ang kalig-on pa sa ilang lawas ug kalagsik sa ilang hunahuna diha sa pagbuhat og mga maayo aron sa ngadtongadto mahimo kining birtud ug dili bisyo ang magpuyo sa kasingkasing.

Nahinuklog gyod ko sa maong tambag ni Titov. Naigo gyod ba kay gilain ko man pagsabot ang maong linya kaniadto, abi ko ba'g ang pagpahimulos sa kabatan-on mao ang inom, paaso ug druga, ug gimok sa unod! Makauuwaw kay pagkamabaw diay sa akong salabutan.

Pahimusli ang imong kaalam ug kaantigo.

Matag usa adunay igong kaalam ug katakos. Pahimusli kini. Gamita sa minaayong paagi ug alang sa kaayohan. Naa koy mga amigo nga mga "hackers". Abilidad baya ning "hacking". Pwede man na magamit sa maayo nga paagi. Di ba duna may gitawag nga ethical hacking? Mao nga kung ikaw, usa ka "geek" na hala, pahimusli!

Ang uban maayo mo-desinyo, naay maayo mo-suwat, naay maayo mo-awit, naay maayo mo-diskarte - unsa pa man ang anaa kanimo, pahimusli kini. Ayaw lang gamita ang imong kaantigo sa pagpalusot sa mga licensure examinations ug uban pa nga mga examinations, ayaw lang gamita ang imong katakos sa pagpanikas ug pamintaha sa uban.

Pahimulos gyod!

Ang pagpahimulos dili dautan; ang pag-abuso mao ang makadaot. Pahimusli ang gasa sa kinaiyahan apan likayi nga abusohan kini. Pahimusli ang imong pagka-ikaw apan likayi ang paghimo sa butang nga magtukmod sa kaalautan.

Gamay ra gyod ang akong napahimuslan apan daghan na ang nakapahimulos kanako. Ahem! Ayaw lang laina pagsabot aron 'di maggubot.

Ambot lang!


Subscribe in a reader

Walay Imposible

Sama sa naandan alas sais y medya buntag, naa na ko sa opisina. Mingaw pa ang opisina, si Jefferson pa lang ang akong nasiplatan nga nagtikawtikaw. Pagbuotan baya gyod ning among janitor nga taga California. Hinoon tanang mga Overseas American Workers (OAW) nga nia sa Pilipinas mga kugihan ug buotan man gyod.

Magpakli-pakli una ko sa buntagong mantalaan sa dili pa nako bukikion ang mga dokumento nga angay nakong pirmahan. Naa na sab sa frontpage ang presidente sa nasud, gipagawas man niya ang pamahayag kagahapon atol sa World Economic Summit nga dili pasagdan sa Pilipinas ang mga naglisod nga nasod sa Europe ug North America. Nalipay intawon ang mga pobreng nasud.

Naa sab ang balita nga misamot pagburot ang koleksiyon sa buhis karon tuiga. Gusto pa man gani sa uban nga mga dagkong kompaniya nga mo-advance ug bayad. Sauna, mabalo ug gukod ang gobyerno sa tikasan nga mga negosyante, karon nabali na gyod.

Mihanoy na gyod pag-ayo ang ekonomiya sa Pilipinas. Dagahn baya ang nahibulong. Dili man gud matumbok kun unsa gyod ang hinungdan sa kalit nga pag-uswag sa ekomomiya sa Pilipinas.

Dunay miingon nga tungod kuno sa nadiskobreng mga deposito sa lana. Matod pa sa mga eksperto, ang oil reserve sa Pilipinas molungtad pa ug 500 ka tuig. Pero bisan pa baya kung magbaha ug lana sa Pilipinas kung nagpadayon ang kagubot sa pulitika, dili gihapon makab-ot ang kalambuan.

Mao nga mas daghan ang kumbinsido nga ang kalit nga pag-usab sa dagan sa pulitika maoy labingdakong hinungdan sa paglambo sa ekonomiya. Ambot naunsa man to nga mikalit ra man ug bag-o ang mga lider sa nasod. Nang-resign ang mga kurakot nga pulitiko, nawala na ang red tape, gipanghingusgan ang economic reforms, ug nagkahiusa ang mga Filipino. Karon, dili na gyod ta makadungog ug balita nga nanikas sa election, wala na gyod ang mga scam.

Mao bitaw naa sab miingon nga ang "spirit of nationalism" kuno ang nagpalambo sa Pilipinas. Malalim mo ba nga mangalata na lang ang apple sa Pilipinas kay mas gusto gyod sa mga Filipino ang prutas gikan sa Pilipinas. Bisan sa mga bisti, mga appliances ug uban pa, "made in the Philippines" ra gyod ang mahalin.

Karon, basta naay "proudly Philippine made" nga tatak, in-demand gyod kaayo sa kalibutanong merkado. Pero bisan pa nga gitan-aw nga "first class citizen" ang mga Filipino, mapainubsanon pa gihapon kaayo. Walay diskriminasyon sa Pilipinas. Wala gyoy madungog nga balita nga ang katabang sa Pinoy nga mga Canadian, American ug European gidaug-daug. Ang mga driver nga Arabo ug Hapon, wala gyoy reklamo sa ilang amo nga Pinoy.

Pastilan no, dili gyod katuhuan nga ang Pilipinas madato ug maila nga labing gamhanan nga nasud sa tibuok kalibutan. Pero unsa na man ni, mao na man gyod ang nahitabo mao nga motuo na lang gyod ta.

Makita bitaw na sa palibot; wala nay nagpakilimos, wala nay kabos, kay ang giingon nga kabus sa Pilipinas kaya ra man kaayo nga musuroy sa pipila ka nasud sa kalibuhan aron maglulinghayaw. Unsaon tanan nga mga Pilipino naa may negosyo. Mao bitaw nga kinahanglan nga mokuha ug trabahante gikan sa gawas sa nasud kay nagnihit ang mga laborer sa Pilipinas.

Sa gipagawas nga taho, nia na sa Pilipinas ang halos 95% sa mga bilyonaryo sa kalibutan. Ug nia sab sa nasud ang labing inila nga scientists ug inventors.

Toinks! Oi, mitingog man akong pager (nindot kaayo ug tingog - toinks). Gibasa nako. "lab, amping kanunay, ay lab yo". Pastilan ning akong asawa, dili gyod makalimot ug "inspire" nako.

Bisan karon mura pa ko ug nagdamgo. Dili gyod ko makatuo nga maasawa nako siya. Nagbulag na gud mi ato. Tanan diay posible, sama sa nahitabo nga pagdato sa Pilipinas.

Sugod na ko ug trabaho kay alas siyete na. Dili ko magtinapulan kay dili na ko gusto mabalik ug ka-pobre ang Pilipinas.

Ambot lang!

Visit also: Third Wave
Contact me: Send Mail
Subscribe in a reader


*Napatik sa Panguil Bay Monitor (Ozamiz City), December 3 - 9, 2007 issue.

Higala

Maipasigarbo natong mga Filipino ang pagkamahigalaon. Matod pa, bisan gani sa usa ka stick nga sigarilyo o ang simpleng pangutana mamamhimo na nga sinugdanan sa panaghigalaay.

Sa mokapin sa duha ka dekada nga pagpakabuhi ning kalibutana, daghan na ang akong nakahinagbong lain-laing klase nga tawo sa nagkalain lain sab nga estado sa kinabuhi. Ang uban kanila, wala na nako igkita. Ang uban dili na nako mahimunduman bisan pa'g magkabangga. Adunay daghan nga nahimong amiga ug amigo. Ang pipila nagpabiling suod nga amiga ug amigo. Ug adunay nnahimo nga suod nga higala.

May mga nag-ingon nga ang labing lig-on nga naghigot sa managhigalaay mao ang pagsalig sa usag-usa. Adunay misugilon, nga dili lamang ang pagsalig kundili ang kaandam sa matag usa nga motahag ug motabang nga walay paghunahuna sa balos. May mga misugyot nga ang tinood nga panaghigalaay wala nagdepende sa bisan unsa nga sukdanan kundili masukod lamang kini sa paligid sa panahon sa mga pagsulay sa kinabuhi.

Importante ang pagsalig. Tungod sa pagsalig, mapaambit sa matag usa ang matag kinabuhi ilabi na gyod ang mga butang nga dili angayang mabutyag sa kadaghanan. Lisod tukuron ang pagsalig sa usa ka tawo kay dili kini mahimo sa usa ka pagpamilok lamang. Apan subo lang kay sa usa lamang ka pagpamilok, mamahimong magun-ob ang pagsalig. Ug kung mabu-ak na kini, lisod na tukuron pag-usab.

Kasaligan ba kita? Kaya ba natong tipigan ang sekreto nga gipaambit kanato o ato kining ibandera sa atong laing mga kaila. Bisan pa man wala tay intensiyon nga motraydor apan ang siple nga pagbutyag sa gamay nga sekreto wala na kini'y kalainan pa sa pagbutyag sa labing dako nga sekreto sa kalibutan.

Tam-is paminawon kung kita mismo ang makadawat ug pabor gikan sa higala. Apan usahay lisod ihatag ang pagdisisyon kung ang ato na nga pagtabang ang gikinahanglan labi na kung kini naglambigit ug kinabuhi, pamilya ug kaugmaon. Apan sa pipila ka lugas, ang panahon na ang mobutyag kung kaya ba nilang ibuhis ang pipila nga nahabilin sa ilang kaugalingon para sa suod nga higala.

Sa akong nasinati ug sa akong ihap, gatosan ang akong mga amigo. Apan pipila lamang kanila ang akong mga higala. Duha na ka tuig ang milabay sa dihang (gawas sa akong pamilya), usa na lang ka tawo ang nagpabilin nga bug-os nga mitoo kanako, ug adunay usa nga nagduhaduha. Ang pipila, naghunaw sama kang Pilato, ang uban nanghimakak, sama kang Pedro.

Ang kalibutan puno sa tigpakaaron-ingnon. Ang kalibutan gidayan-dayanan sa mga lobo nga nagtakuban sa pagka-karnero.

Mura'g kagahapon lang apan karon, nabanhaw sila nga kaniadto "wala na makaila kanako" duha ka tuig ang milabay. Mapainubsanon kung gihangop ang pipila. Karon, maipasigarbo ko na nga daghan na sab ko'g amigo ug amiga, apan wala ray lima ang akong higala.

Usa ka adlaw, mamahimong mawala ang akong suod nga higala. Apan dili ako mabalaka kay aduna akoy higala nga bag-o ko lang nakaila - si Jesus. Siya ang akong higala nga mao ra sab ang miluwas ug mihugas sa lapokon kong kalag.

Naa baya pod ko higala sa cyberworld nga wala panumbalinga ang pagkamalapokon ug pagkamasakiton ko nga kalag sa kagahapon. Si RR, si LA ug si RRD, sila ang "three little rulers of three new good worlds". Ayaw ninyo basaha ang sunod nga linya kay sekreto ni para sa akong higala. "Wala na koy load. Basin malimtan" Hehehehe

Ambot lang!

Visit also: Third Wave
Contact me: Send Mail
Subscribe in a reader



*Napatik sa Panguil Bay Monitor (Ozamiz City), October 29 - November 4, 2007, 2007 issue.

Manilenya in Mahayag

Nagmahay gyod ko nga wala ko mitan-aw sa New Yorker in Pasil, ang adaptation sa New Yorker in Tondo (one-act play by Marcelino Agana Jr.) nga gipasundayag dinhi sa Sugbo. Hinoon, dili ra man sab sa Sugbo dunay "New Yorker". Kami sab duna pero dili New Yorker kundili "Manilenya in Mahayag". Si Pangging C. ang "classic" nga Manilenya in Mahayag (Sta. Cruz).

Dili ikalimod nga daghan kanamo gikan sa among lungsod manglangyaw intawon aron manarbaho o dili ba magnegosyo sa laing lugar. Naay nanglangyaw sa Sugbo, tuay mamimpalad sa Manila, ang uban sab, nanginabuhi sa New York. Wala man miy silingan nga nga miadto ug New York, mao nga wala koy masugilon bahin sa New Yorker in Mahayag.

Human sa high school graduation, namimpalad dayon si Pangging sa Manila dili aron mag-artista kundli aron manarbaho. Paglabay sa duha ka tuig, sa dihang himatayon na ang buwan (Abril kadto), miuli si Pangging. Daghan kaayo siya'g dala, duha ka dako nga bag, kanang naay ligid ba; naay gibitbit nga plastic, naay usa ka lata nga biskwit.

Unang nakamatikod sa iyang kausaban ang akong ig-agaw nga nagtungha pa kaniadto sa elementarya. Gipangutana siya, "Hoy bata, saan ba dito ang bahay ni Dabid (David)?" Bisan nakuratan, gitudlo intawon ni Dodoy ang balay ni David sa silangang bahin, tunga-tunga sa basakan. Taym pa, nakalimot na diay siya?

Daghan kaayo siyang nalimtan human milabay ang duha ka tuig. Nakalimot siya sa ngalan sa mga silingan, sa mga kadula kaniadto. Nakalimot sab siya nga kaniadto motaak siya sa lapok; sa dihang bag-o pa siya miabot, "kadiri" daw. Aw, iyaha sab na, pero ang nakasakit kay iya pa gyong ipadungog sa mga pobre ug nagkalapok pa gyod nga mga nag-uma. Nakalimot gyod siya diin siya gikan. Maayo gyong bayhana mag-inartista!

Sama kang Kikay (sa NewYorker in Tondo) nga nahimong Francesca, daghan sab nalimtan si Pangging. Mas labi niyang nalimtan ang iyang sinultihan. Naunsa man oi, nga dili na man siya makamao magbinisaya. Ambot kaha sa ilang balay kung magtinagalog ba gyod siya, basta sa iyang pagsuroy-suroy sa baryo daghan gyod intawon naglisod kay lalim baya ka'g magsige'g tagalog ang iyang makahinagbo. Paglabay ug pila ka bulan, nawala naman ang "Bakit" ni Pangging. Naulian na siya. Karon, malipayon nang nanimuyo si Pangging uban kang Giovanni uban sa ilang anak. Ambot kung karon, makabalo na ba kaha siya mokaon ug nilung-ag nga saging nga ituslob sa ginamos.

Sa dihang gipangutana siya asa siya nagtrabaho sa Manila kaniadto, miingon siya. "Basta, naa gyod sa sentro sa Manila". "Asa man gyod?" "Sa Antipolo." Hala ka! Hehehe...

Lisod talikdan ang gigikanan. Dili man gyod tingali ta makalimot kung dis-a ta gikan. Naa tingali gamay nga kausaban sama sa tonada sa sinultihan pero imposible nga dili na gyod makamao o makasabot sa unang nakat-onang pinulungan.

Maayo gani sa Antipolo ra siya. Unsa na kaha kung sa Hawai siya? Aloha! Kung sa Mexico, mahimo siyang, Marimar!

Ako kaha no, kay moadto ra ko'g laing kalibutan, particularly, Jupiter. Unsa kaha inig-uli nako? Makaila pa kaha ko nga kaniadto, tawo ko?

Ambot lang!

Visit also: Third Wave
Contact me: Send Mail
Subscribe in a reader


*Napatik sa Panguil Bay Monitor (Ozamiz City), October 22-28, 2007 issue.

I'll be home

Miyembro na sa senior citizen ang akong Nanay ug Tatay. Niadtong miaging semana mibisita sa Sugbo ang pinalangga kong inahan ug iyang gipakita ang iyang senior citizen ID card. Samtang nagsud-ong ko sa iyang hulagway sa maong identification card, mura'g gikumot ang akong kasing-kasing. Mura ba'g naluoy ko nga naghunahuna nga tiguwang na intawon ang akong mga ginikanan.

Mura'g kanhiay pa man to, gagmay pa mi nga managsuon, malipayong nagdula, nagsinungogay, nagkinataw-anay, nagtinabangay sa mga gimbuhaton sa balay - matag usa may assigned tasks. Mura'g kanhiay pa lang batan-on pa nga tan-awon ang akong Nanay ug Tatay. Karon maklaro na ang mga badlis sa paglabay sa kapanahunan. Ang kanhing itom nga buhok nasagulan na ug mga lugas sa puting hibla. Senior citizen na gyod sila.

Dili na susama kaniadto nga maglanoglanog ang among tingog samtang magdula, ang among balay karon didto sa Mahayag, mingaw na. Apan dili nako masulti nga wala ang kalipay kay nasayod ko nga bisan sa kalisod ug kapit-os sa kinabuhi anaa ang kalipay sa among ginikanan - kami nga ilang mga anak nga bisan layo na ug duna nay kaugalingong pamilya.

Sa paghuna-huna ko niini, mura'g gituslok sa konsinsiya ang akong kasingkasing kay mura'g kanhiay pa lang mitulo ang daghan luha sa akong mga ginikanan tungod sa akong gibuhat. Unang higayon nga nakita nako ang akong Nanay ug Tatay mga mihilak sa hilabihan sa dihang milakaw na ang akong magulang nga babaye kuyog sa iyang bana human sa ilang kasal. Una nakong igsoon nga gikasal. Didto sila sa kwarto, mihilak, gibati nila ang grabeng kamingaw - sama sa kamingaw sa langgam nga gibiyaan sa iyang piso. Sa ikaduhang higayon, nakita ko sila nga hilabihang pagdagayday sa luha ug hilom lang nga nagsud-ong kanako. Pagkadako sa akong sala! Karon, bisan pa ug molutaw ning keyboard ug mouse sa akong luha, dili makabugti sa kasakit nga gihatag nako nila. Mas lawom ang dulot sa sakit sa giisip nila nga buotang anak. Kay bisan sa hunahuna wala sila magtoo nga ako ang krus sa pamilya.

Tigulang na sila ug dili na angay nga pasakitan. Wala ako sa ilang kiliran aron sila amumahon bugti sa ilang pag-amuma ug grabeng sakripisyo kanako.

Nasayod ko nga napasaylo na ko nila. Apan ang konsiyensa nagpabilin sa kinauyukan s akong pagkatawo. Gani human sa akong nabuhat, anaa na ang kataha ug kaulaw nako sa akogn mga ginikanan. Dili na tingali kini mawala.

Pila na ba ka higayon nga giampo ko sa nailhan kong Diyos nga mahanaw na lang ko ning kalibutana tungod kay gibati nako nga ang akong presensiya maoy makapadako sa samad nga giantus sa pamilya. Apan gikumbinsir ko ang akong kaugalingon nga nasayop ko sa akong pagtoo ug akong gituhuan nga ang padayon kong pagpakabuhi ngahatag kanila ug kalipay.

Kung may gahom ako sa pagpahunong sa pagdagan sa panahon, buhaton ko kini.

Pila na lang ka dekada, mahimo na pod akong senior citizen. Apan pila na lang ka takna, mamahimong manamili na ko ning kalibutan, kanang tanan nag-agad lamang sa kabubut-on sa Kahitas-an.

Mura'g dili na ko makahulat nga sa ikaduang higayon mangayo ko ug pasaylo nilang duha. Dili ko makasiguro nga mahimo ko kini. Mabungat ko kaha ang mga pulong? Apan kung dili ko kini mabuhat, padayon akong pagpas-an sa bug-at kasal-anan.

Ambot lang!

Pagminyo na!

"Pagminyo na bai!" Mao ni ang kanunay nakong madungog gikan kang Danny, ang akong suod nga higala. Ambot nganong apurado man kaayo siya nga maminyo ko. Karon nga napakyas na sab ko sa akong gugma, wala una mi naghisgot ug kaminyoon.

Gipaambit sab ni sir Johnny nako ang iyang kasinatian sa kaminyoon. Matod pa niya, ang iyang kaminyoon sa babaye nga iyang gihigugma maoy nakapabag-o kaniya. Gani sukad nga siya naminyo, gitalikdan na man gyod niya ang tanan niyang bisyo. Iyang kadtong gisulti aron makuhaan nako ug basehan kay possible kuno nga mabuotan na unya ko kung magminyo na. Nakadayeg ko sa iyang punto apan bisan wala pa ko naminyo, naundangan baya nako ang uban nakong bisyo. Kay para nako dili man ang babaye ang makapausab sa lalake. Ang lalake mismo nga buot mag-usab maoy nakapa-usab sa iyang kaugalingon.

Laing suod nakong higala si Junjun, nakauyon gyod sa iyang kamiyoon. Kaniadto, mao mao ra mi ug lawas, apan paglabay sa pila ka bulan, midako man iyang lawas. Niadtong Abril, pag-uli nako sa Mindanao, extra large na iyang t-shirt samtang nagpabilin nga medium ang akong gisul-ob. Matod pa niya, basta manabok pod kuno ko kung maminyo na kay naa nay asawa nga mag-atiman.

Magminyo kaha ko no. Wala lang curious lang.

Tsk. Pero dili ingon niana ang akong panlantaw. Magminyo ko pag-abot sa saktong panahon. Magminyo ba ko tungod kay dako na ko ug edad? Dili ko kombinsido sa maong rason. Magminyo ko aron mabuotan ug aron motambok? Dili nako madawat ang maong panghunahuna.

Minyo man ko karon o dili, dili kana importante kay ang mas importante mao nga malipayon ko karon. Just for today.

Ang babaye dili psychologist nga makapa-usab sa behavior sa lalake; labaw nga dili sila nutritionist nga makapahimsog sa lalake; apan ang mga babaye (opinyon ra ni nako) mga physicist, "they can convert potential energy to kinetic energy"; oi, ang mga lalake physicist sab, they know when to apply Newton's third law of motion. PHYSICS RULES!

Ambot lang!

Magtutudlo

Everyone can teach but not all are teachers.

Mao kini ang gipahinumdom kanako sa akong inahan sa dihang mihukom ko nga magtudlo. Akong nabati nga gusto niya nga ang kursong Edukasyon ang akong pagatun-an sa kolehiyo, apan lagi kay sa akong paminaw kaniadto dili nako kaya (kay maulaw man ko kaniadto motindog sa tunga atubangan sa daghang tawo) mao nga mikuha ko ug lain nga kurso. Mao nga sa dihang miingon ko nga magtudlo iya dayon kong gipahinumduman.

Ang maong mga pulong mitatak gyod sa akong alimpatakan. Gani mao kadto ang nahimo kong giya sa tulo ko ka-tuig nga pagtudlo.

Kitang tanan, pwede magtudlo. Gani maayo man kaayo motudlo ang uban, ilabi na ang mga ginagmayng kabuang. Usahay tudlu-an ang gagmayng bata nga ang iningles sa saging "lakatan", ang iningles sa kanding "meee", ang iningles sa baka, "mooo".

Dili gyod ko kalimot ana kay amo na ang gitudlo sa among silingan nako. Apan katong nagtudlo kanako sa among mga butang matawag ba nga magtutudlo? Dili kay sayop ang iyang gitudlo ug nasayod siya nga sayop kini apan iya gihapong gitudlo aron lang kataw-an ang sayop.

Daghan sa mga kaila ko nga kanhi nagtudlo ang mipadayag sa mga kabadlongon sa mga tinun-an. Adunay magsige ug reklamo nga mga gahi pasabton ang mga estudyante. Sa akong pagpamalandong, nahinumduman ko ang pangutana sa among magtutudlo sa Journalism. What is Journalism for you (as journalist)? A vocation, a career, a profession.

Sa mga magtutudlo angayan lang nga sa makausa pa pamalandungan kini. What is teaching for you? A vocation, a career, a profession.

Ang sukdanan sa pagkamagtutudlo dili lamang sa iyang dakong kahibalo sa "subject matter". Laing sukdanan mao ang iyang dakong pagsabot sa iyang dakong responsibilidad isip magtutudlo.

Makamao ko nga motudlo unsa ang "noun", kung unsaon pagsulat sa balita ug editorial. Pwede nakong tudluan ang akong manghod kung unsa ang kalainan sa "speed' ug "velocity" ug ang "Newton's Law of Motion". Apan ang dili nako sigurado sa pagkakaron kung ako usa ba gyod ka magtutudlo - tinuod nga magtutudlo. (wa na man pod ko nagtudlo karon)

Ambot lang!